Tytuł pracy określa ramy chronologiczne w jakich zamyka się opracowanie zagadnienia.

Autor książki – Dariusz Matelski jest doktorem nauk humanistycznych, od 1987 roku absolwentem historii i archiwistyki Instytutu historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i pracownikiem tej uczelni. Od 1995 roku jest członkiem Kommission fur die Geschichte der Deutschen In Polen, od 2003 r. członkiem Międzynarodowego Komitety Slawistów, a od 2004 r. członkiem The American Biographical Institute. Jest autorem wielu prac poświęconych polskim dobrom kultury, stosunkom polsko-niemieckim i polsko-rosyjskim.

Książka składa się z dwóch tomów. Podzielona jest na siedem rozdziałów, wstęp i zakończenie. Można powiedzieć, że w skład pierwszej części wchodzą „Uwagi wstępne” i pierwszy rozdział, w których to autor przedstawił definicję przedmiotu badań, dotychczasowy dorobek naukowy w opisywanej dziedzinie oraz poruszył kwestie restytucji w stosunkach międzynarodowych. Przedstawił regulacje prawne opisując wszystkie konferencje dotyczące zwrotów zagrabionych dóbr narodowych poczynając od konferencji w Brukseli w 1874 roku do konwencji wiedeńskiej z roku 1983 i układy zawarte przez władze Trzeciej RP po 1989 roku. W skład drugiej części wchodzą rozdziały od II do VII w których opisuje Matelski grabieże i straty polskie oraz działania restytucyjne w okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów (do 1795 r.) – w rozdziale II, w rozdziale III – grabież, losy oraz poszukiwania polskich dóbr kultury w okresie zaborów. Czwarty rozdział poświęcony został staraniom restytucyjnym w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, piąty – tratom poniesionym podczas II wojny światowej i staraniom ich odzyskania. Rozdziały szósty poświęcony jest staraniom odzyskania dóbr kultury zagarniętych przez Niemców w czasie okupacji oraz rewindykacji i reewakuacji ze stref okupacyjnych Niemiec i Austrii oraz ZSRR, Czechosłowacji, NRD, Francji i Kanady oraz repartycji archiwaliów z innych państw. Rozdział siódmy natomiast poświęcony jest rokowaniom władz Trzeciej Rzeczpospolitej z sąsiadami i Stanami Zjednoczonymi. Omówiony jest też tutaj los dóbr kultury innych państw, które w latach 1939 – 1945 znalazły się na terenie Polski oraz starania tych państw o rewindykację, repartycję lub ekstradycję, a także problemy związane z dobrami kultury ofiar Holokaustu. Koniec rozdziału omawia polskie plany restytucyjne. W zakończeniu przedstawiono efekty przeprowadzonych badań, kwerend i poszukiwań. Tom II to pełna bibliografia przedmiotu, słownik podstawowych pojęci archiwalnych, bibliotecznych i muzealnych oraz indeksy.

Dariusz Matelski, jak sam pisze, rozpoczął swoją pracę od zapoznania się z archiwaliami, źródłami bibliotecznymi i muzealnymi, zapoznał się ze źródłami prasowymi, wspomnieniami i relacjami oraz literaturą przedmiotu, „w wielu wypadkach noszącą piętno czasów, w których powstała”*. Przeprowadził kwerendy archiwalne i biblioteczne w Polsce, Niemczech i Austrii. Próbował też korzystać z archiwów we Lwowie, Kijowie, Charkowie, Mińsku, Wilnie oraz Petersburgu i Moskwie. Te jednak skończyły się częściowym powodzeniem, ponieważ władze tamtejszych archiwów nie zawsze chciały mu udzielić pozwolenia na dokładne zapoznanie się z posiadanymi materiałami w różny sposób tłumacząc swoje decyzje. Gdy te zabiegi nie przyniosły pożądanych skutków autor sięgnął do licznych publikacji wschodoznawczych wydawanych ZSRR a także do opracowań niemiecko- i anglojęzycznych. Biorąc pod uwagę niechęć strony rosyjskiej do otwierania swoich archiwów, wydaje się, że autor więcej nie mógł zrobić poszukując materiałów do swojej rozprawy.

Cała praca liczy sobie 1278 stron. Jest podzielona na dwa tomy z których pierwszy zawiera Przedmowę, Uwagi wstępne i siedem rozdziałów, co mieści się na 675 stronach oraz bardzo dobrej jakości Dokumenty z Archiwum prof. Karola Estreichera TPSP w Krakowie mieszczące się na kolejnych 160 stronach. Tom drugi natomiast to Zakończenie, ponad 300 – stronnicowy Aneks, w którym autor przedstawił treści traktatów, konwencji, tajnych artykułów, ustaw, układów, odezw, przemówień, oświadczeń, proklamacji, orędzi, not, dekretów, instrukcji, okólników, zarządzeń, memorandów, pism, sprawozdań, protokołów itd., dotyczących tematyki i zawieranych między Polską a krajami, które były w posiadaniu polskich dóbr kultury, lub wydanych w Polsce mających dać podstawy prawne do działania ludziom odpowiedzialnym za polskie dobra kultury o których zwrot starają się władze państwowe, które zostały stronie polskiej przekazane, lub znajdujących się na terenie Polski obcych dóbr kultury, Spisy map i ilustracji, których jest w pracy ogrom. Są to przedruki z wielu różnych prac, wyciągnięte z przeróżnych archiwów, a przedstawiają one zarówno zaginione jak i odzyskane polskie dobra kultury, wizerunki osób związanych z poszukiwaniami i ochroną dóbr kultury itd., Słownik podstawowych pojęć archiwalnych, bibliotecznych i muzealnych, Wykaz skrótów i bardzo dokładną i obszerną Bibliografię, przedstawioną w trzech, poza polskim językach – angielskim, niemieckim i rosyjskim oraz Indeksy: osobowy, nazw geograficznych i rzeczowy.

Książka jest wydana w twardej oprawie z szytym grzbietem, na dobrej jakości papierze, zdjęcia dokumentów z krakowskiego Archiwum prof. K. Estreichera wydrukowane są na papierze kredowym.

Książka ta jest genialnym kompendium wiedzy o polskich dobrach kultury, ich historii, o ludziach z nimi związanych itp., itd. Nie ma na Polskim rynku pracy, która w tak dokładny i specjalistyczny sposób opisywałaby poruszaną tutaj tematykę. Jednocześnie napisana jest bardzo przystępnym językiem zrozumiałym dla każdego czytelnika. Autor zawarł w książce wszystko co można było znaleźć na ten temat nie tylko w Polskich zbiorach, archiwach, muzeach, czy wspomnieniach ludzi, ale także z podobnych zagranicznych źródeł. Nikt wcześniej nie podjął się tak ogromnej pracy, co skutkuje książką mogącą służyć za przykład dla innych jeżeli chodzi zarówno o poszukiwanie materiałów jak i na opisanie i przekazanie wiedzy. Praca dr Dariusza Matelskiego, jako jedyna tak obszerna pozycja, będzie na pewno długo służyć kolejnym badaczom tematyki polskich dóbr kultury.


* - "Grabież i restytucja polskich dóbr kultury od czasów nowożytnych do współczesnych", D. Matelski, s.40,41